Funkcje poznawcze: więcej niż pamięć

Nagranie wykładu wygłoszonego 11 stycznia 2024 r. w Oddziale Poznańskim PTG (dr n. med. Beata Kaczmarek — charakterystyka funkcji poznawczych; mgr Zofia Ilkowska-Adamczewska — „MMSE bez tajemnic”).

Zaburzenia poznawcze u osób starszych często są automatycznie, lecz mylnie, utożsamiane przez pacjentów i ich rodziny z „problemami z pamięcią”. Diagnoza neuropsychologiczna ukazuje jednak znacznie bogatszy i bardziej skomplikowany obraz funkcjonowania ludzkiego mózgu. Zrozumienie, jakie funkcje poznawcze mogą ulec zaburzeniu, pozwala szybciej wykryć pierwsze symptomy procesów otępiennych.

Różnorodność funkcji poznawczych

Oprócz pamięci, na naszą sprawność umysłową składają się:

• Funkcje wykonawcze — „centrum dowodzenia” zachowania: planowanie, elastyczność, przewidywanie konsekwencji. Zaburzenia objawiają się m.in. brakiem organizacji czy porażkami w złożonych czynnościach, np. gotowaniu obiadu na imprezę rodzinną.
• Funkcje językowe — nie tylko konstruowanie zdań, ale adekwatność wypowiedzi. Kłopoty z doborem słów (parafazje) osoby o wysokim intelekcie potrafią maskować przez długi czas.
• Uwaga — może być zaburzona trwałość (niezdolność dłuższego skupienia), podzielność lub selektywność (rozpraszanie się w hałaśliwym otoczeniu, np. w sklepie).
• Percepcja i funkcje wzrokowo-przestrzenne — problemy z odnajdywaniem znanej drogi, obijaniem samochodu przy parkowaniu, a nawet rozpoznawaniem twarzy.
• Poznanie społeczne i kontrola emocji — brak empatii, upór, zmiana osobowości; bywa jednym z pierwszych symptomów otępienia czołowo-skroniowego.

Pułapki „problemów z pamięcią”

Sama pamięć ma wiele wcieleń. Pamięć epizodyczna to pamiętanie zdarzeń z własnego życia — jej ubytki często stanowią pierwszy sygnał choroby Alzheimera. Z kolei zachowanie pamięci semantycznej (wiedzy ogólnej) i pamięci proceduralnej (jazda na rowerze, gotowanie z pamięci) może usypiać czujność otoczenia.

Każdy z zespołów otępiennych cechuje się innym wiodącym obrazem na początku choroby:

• W chorobie Alzheimera objawy rozwijają się stopniowo, zaczynając najczęściej od kłopotów z pamięcią świeżą.
• W otępieniu naczyniowym deficyty mają zwykle ostry, uchwytny początek i charakter wybiórczy.
• Otępienie z ciałami Lewiego daje silne fluktuacje sprawności, którym towarzyszą halucynacje wzrokowe i zaburzenia snu REM.
• Otępienie czołowo-skroniowe może zacząć się od nieracjonalnych decyzji, utraty empatii lub nagłej apatii.

MMSE — jak badać prawidłowo?

W diagnostyce przesiewowej powszechnie stosuje się test Mini-Mental (MMSE). Mimo pozornej prostoty, bardzo ważne jest ścisłe przestrzeganie zasad jego przeprowadzania. Badanie powinno odbywać się 1 na 1, bez wtrącania się osób trzecich. Należy upewnić się, że pacjent dobrze słyszy i ma na nosie okulary.

Najczęstsze pułapki badania

• Brak powtarzania instrukcji na życzenie — jeżeli pacjent zaczął już zadanie (np. odejmowanie co 7 od 100), nie można mu przypominać liczb startowych. Wolno jedynie powiedzieć „proszę kontynuować”.
• Sztywne schematy — wynik zadania matematycznego oblicza się od ostatniej poprawnej wypowiedzi, a nie od abstrakcyjnego wzorca z klucza.
• Rygor procedury w rysowaniu — przy przerysowywaniu pięciokątów pacjent cały czas musi patrzeć na wzór. Rysowanie „z pamięci” niweczy cel tego ćwiczenia.